Ngay sau thảm họa do mưa lũ gây ra, tại một số tỉnh miền núi phía Bắc vừa qua, nhiều ý kiến cho rằng những hạn chế trong dự báo, cảnh báo là một trong nhiều nguyên nhân làm trầm trọng thêm mức độ thiệt hại về người và của. Yếu kém này nằm ở công nghệ lạc hậu, trình độ hạn chế và cả ở quy trình (cảnh báo)...

Việc dự báo lũ sớm sẽ giúp tránh được những thiệt hại nặng nề về con người và tài sản. Trong ảnh: Lũ đã nhấn chìm nhiều ngôi nhà tại xã Phương Xá huyện Cẩm Khê (Phú Thọ). Ảnh: An Khánh

Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu, thử nghiệm của một nhóm các nhà khoa học dường như đã mở ra triển vọng mới về dự báo lũ, trong thời hạn 3 ngày. Triển vọng này liệu có thể hiện thực hóa?

Khu vực khó dự báo nhất - Dự báo được

GS.TS Trần Tân Tiến, Chủ nhiệm khoa Khí tượng thủy văn - Hải dương học, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) cùng một nhóm các nhà khoa học đã thực hiện thành công đề tài “Xây dựng công nghệ dự báo lũ bằng mô hình số thời hạn 3 ngày cho khu vực Trung bộ Việt Nam” dựa trên kết quả đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước KC.09.04 “Xây dựng mô hình dự báo các trường Khí tượng thủy văn biển Đông Việt Nam” do chính ông làm chủ nhiệm.

GS.TS Trần Tân Tiến cho biết: Địa hình khu vực miền Trung có độ dốc lớn nên việc dự báo lũ ở đây rất khó, mưa xuống lũ ngay. Với đặc điểm sông, suối nhiều nhưng chiều dài đa số sông ngắn, độ dốc lớn, lưu vực thường là đồi núi nên nước mưa đổ xuống rất nhanh. Các cửa sông lại hay bị bồi lấp, cản trở việc thoát lũ. Chẳng hạn, trong trận lũ lịch sử năm 1999, mưa liên tục từ ngày 18-10 đến 6-11 đã nâng mực nước các sông lớn ở miền Trung lên cao chưa từng thấy, dẫn tới lũ lụt nghiêm trọng. Do phải sử dụng số liệu về lượng mưa quan trắc được ở các trạm khí tượng thủy văn để dự báo lũ, cộng với các đặc điểm trên, nên tình hình lũ Trung bộ chỉ dự báo được trước 12h. Thời hạn dự báo càng ngắn, khả năng phòng chống thiệt hại càng giảm.

Khả năng dự báo lũ thời hạn 12h... dự báo phải đến năm 2010 mới được thay đổi, nâng lên thời hạn 1 ngày.

Điều kiện quan trọng nhất để dự báo lũ là làm tốt dự báo về mưa. Dự báo có mưa chung chung ở một khu vực nào đó thì không khó, cái khó là phải dự báo được lượng mưa và nơi xảy ra mưa. Hầu hết mô hình dự báo ở Việt Nam hiện nay đều chưa đáp ứng tốt yêu cầu này. Để thực hiện công trình nghiên cứu thử nghiệm trên, nhóm các nhà khoa học cùng GS.TS Trần Tân Tiến đã tiến hành nghiên cứu dự báo mưa cho khu vực Trung Trung bộ bằng các mô hình số như RAMS, ETA, WRF, trong đó chỉ mô hình RAMS có khả năng cho dự báo mưa lớn. “Chúng tôi đã áp dụng mô hình hiện đại RAMS (do Mỹ xây dựng được ứng dụng rộng rãi với nhiều mục đích) với những nghiên cứu, cải tiến phù hợp với đặc thù Việt Nam để dự báo khá chính xác lượng mưa, điểm mưa trước 3 ngày với lượng mưa lớn từ 100 đến 200 mm/ngày. Kết quả cho thấy độ chính xác của dự báo (trên sông Trà Khúc - PV) khá cao, sai số chỉ khoảng 3%”.

Từ những kết quả này, GS.TS Trần Tân Tiến và các cộng sự đã kiến nghị chuyển giao kết quả nghiên cứu để áp dụng dự báo lũ cho lưu vực sông Trà Khúc và xây dựng đề tài NCKH cấp Nhà nước để đưa vấn đề dự báo lũ và lũ quét thời hạn 3 ngày thành hiện thực.

Triển vọng dự báo thời hạn 3 ngày cho toàn quốc

Theo GS.TS Trần Tân Tiến, triển vọng dự báo lũ thời hạn 3 ngày cho toàn quốc bằng công nghệ số là hoàn toàn có thể thực hiện được. Vì công nghệ này đã thực hiện thành công cho nơi khó dự báo nhất là miền Trung. Do vậy có thể áp dụng trên toàn quốc, cũng có nghĩa là có thể nghiên cứu để áp dụng công nghệ này trong việc cảnh báo, dự báo lũ trước 3 ngày.

Vấn đề còn lại là đầu tư. Để đưa triển vọng này thành hiện thực, cần phải đầu tư về máy móc, thiết bị, nhân lực, ước tính tổng vốn khoảng 300-500 triệu đồng.

Cả khu vực Trung bộ chỉ cần một trung tâm. Đồng thời, chúng ta cũng chỉ đầu tư xây dựng cho vùng nào cần. Riêng đối với trận lũ vừa qua tại các tỉnh miền núi phía Bắc, nguy cơ lũ có thể nhìn thấy trước. Bão vào thì mưa, đã mưa thường kèm theo lũ - GS Tiến cho biết.

Nhà nước nên đầu tư gấp...

Đề tài “Xây dựng công nghệ dự báo lũ bằng mô hình số thời hạn 3 ngày cho khu vực Trung bộ Việt Nam” được nghiệm thu năm 2006. GS.TS Trần Tân Tiến một lần nữa khẳng định rằng những kết quả thử nghiệm do ông và các nhà khoa học thu nhận được khi thực hiện đề tài hoàn toàn có thể hiện thực hóa khả năng dự báo lũ thời hạn 3 ngày. Song phải đầu tư mà muốn đầu tư phải có dự án. Vấn đề ở chỗ, theo ông, một số địa phương thậm chí “viết được” một dự án cũng rất mệt.

Trong buổi họp hội đồng khoa học nghiệm thu đề tài trọng điểm (cấp Đại học Quốc gia Hà Nội), Giám đốc Trung tâm Khí tượng - thủy văn quốc gia cũng đề nghị chuyển giao công nghệ dự báo để thử nghiệm tại Đài Khí tượng - thủy văn Trung Trung bộ”.