109 bức ký họa của người lính - họa sĩ Lê Đức Tuấn, ẩn chứa 109 câu chuyện về những con người, số phận và làng quê Việt. Có khá nhiều ký hoạ chân dung đồng đội của ông, nay thành kỷ vật vô giá, bởi nhiều người trong số đó đã không còn.

Họa sĩ Lê Đức Tuấn (ngoài cùng bên trái) và đồng đội xem lại cuốn ký họa, sau 41 năm lưu lạc

Đại đội trưởng Xuân Lâm

Lật giở từng trang ký họa, ông Tuấn chững lại ở trang 101 của cuốn sổ. Ông lặng người, ngắm nghía rất lâu. Ngồi kế bên, ông Phạm Đình Chinh, một đồng đội cũ của ông nói khẽ: "Đại đội trưởng Xuân Lâm !".

Mắt ông Tuấn đỏ hoe, giọng run run: "Cả cuốn nhật ký bằng tranh này, bức ký họa anh Lâm là tôi thích nhất. Chỉ tiếc, anh không còn nữa để hôm nay được ngắm lại mình".

Rồi ông Tuấn kể, Đại đội trường Xuân Lâm là người gốc Quảng Nam, từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ, trước khi làm Đại đội trưởng của đơn vị. Xuân Lâm người cao lớn, nặng chừng 80 kilogam, đẹp trai. Anh là người dẫn dắt và huấn luyện anh em trong đơn vị từ khi nhập ngũ, đóng quân đầu tiên ở Đổng Viên (Phù Đổng-Gia Lâm-HN).

"Anh Lâm tính cương trực, quyết đoán và rất hiểu tâm lý trai Hà Nội. Khi huấn luyện vô cùng nghiêm khắc, nhưng khi nghỉ ngơi cho chơi đùa xả láng", ông Chinh nhớ lại. Còn vợ Đại đội trưởng Xuân Lâm là người Nam Định, vợ chồng ông đã có hai con nhỏ.

Bức tranh Lê Đức Tuấn phác họa cảnh thanh bình làng quê Việt

Trong cuốn ký họa của Lê Đức Tuấn, có hai bức chân dung Đại đội trưởng Lâm: Một bức ký họa ngày 23-10-1967, với dòng đề tựa "Đại đội trưởng X.Lâm, Đại đội Quyết Thắng giờ lên lớp dã ngoại"; Bức thứ hai ký họa ngày 12-12-1967, có dòng đề tựa "Đ Đ trưởng Lâm trước khi ra quân".

Theo lời Lê Đức Tuấn, chính Đại đội trưởng Xuân Lâm là người giới thiệu ông vào Đảng. Đây là một ngày cực kỳ hệ trọng đối với ông. Lật giở trang nhật ký, ngày 15-11-1967, anh viết:

"Hôm nay, ngày vinh dự nhất của mình. Hồi hộp, sung sướng, từ nay mình đã trở thành người Cộng sản. Mỗi việc làm, mỗi lời nói và tất cả đều mang ý nghĩa đó. Mình chỉ biết làm thế nào đem hết khả năng để cống hiến cho lý tưởng của Đảng, giải phóng tổ quốc, thống nhất đất nước. Mình không bao giờ để cho tình cảm yếu đuối lấn át và chế ngự tâm hồn. Luôn luôn bảo toàn danh dự của một người đảng viên- Suốt đời cống hiến cho sự nghiệp giải phóng nhân loại. Luôn luôn đặt lợi ích của Đảng lên trên lợi ích của cá nhân.

Rồi đây khó khăn, gian khổ còn đến với mình nhiều, phải luôn luôn giữ quyết tâm vượt qua - Nhất định mình sẽ chiến thắng.

Ngày vào Đảng 15/11/67”

Bức ký họa Đại đội trưởng Xuân Lâm

Sau khi viên Thiếu tá người Mỹ Robert B. Simpson, nhặt được cuốn ký họa, trên số báo thứ hai, ra ngày 20-5-1968, tờ The Colombia Enquirer của Mỹ có bài viết về chuyện này.

Bài báo cũng nhận xét, bức ký họa Đại đội trưởng Xuân Lâm là thành công nhất. Nó khắc họa được tâm trạng của người đại đội trưởng trước ngày ra trận.

Ông Tuấn kể: "Biết tôi là họa sĩ, rất nhiều anh em, khi rảnh lại nhờ tôi vẽ chân dung, để làm kỷ niệm, riêng anh Lâm là tôi tự vẽ. Khi vẽ cũng không dám bảo anh ngồi yên, nên phải vẽ chớp nhoáng. Anh ấy lên lớp huấn luyện, tôi ngồi dưới vừa nghe vừa vẽ. Bức vẽ ngày 23-10-1967, tôi không đưa anh xem. Còn bức vẽ sau, chỉ còn ít ngày là chúng tôi hành quân vào Tây Nguyên, sáng đó, tôi thấy anh Lâm cứ đi ra đi vào, suy nghĩ mông lung lắm. Chớp được cái thần thái của anh lúc đó, tôi vẽ 30 phút là xong. Hôm sau tôi đưa anh xem, anh bảo "cậu vẽ được đấy, khi nào giải phóng tặng tôi".

Sau đó là những ngày hành quân dài dằng dặc, từ Kim Bôi (Hòa Bình) chạy một mạch vào Nghệ An, qua Quảng Bình rồi vào Tây Nguyên. Nhưng ngay trận đánh đầu tiên, ngày 27-3-1968, trên đỉnh Chư Tăng Ga, anh Lâm đã hi sinh. "Bây giờ dù tìm lại được cuốn ký họa, tôi cũng không thể tặng anh", ông Tuấn ngậm ngùi.

Sau ngày ra Bắc, ông Tuấn cùng đồng đội đã dò hỏi địa chỉ vợ con Đại đội trưởng Xuân Lâm nhưng bặt vô âm tín, không biết vợ con anh nơi đâu.

Lạc quan, yêu đời

Trong cuốn nhật ký, ngoài ký hoạ chân dung người lính, cuộc sống và sinh hoạt của họ, Lê Đức Tuấn ký họa khá nhiều tranh phong cảnh, phác họa cảnh yên bình làng quê Việt nơi anh đóng quân.

Một bức tranh anh ký họa giàn mướp, phía dưới đàn gà mẹ con tung tăng (ký họa ngày 1-4-1967). Ngày 6-4-1967, Lê Đức Tuấn lại ký họa Làng Đổng Viên, phác họa góc quê với những ngôi nhà ngói cũ, rêu phong, phía trước bầy gà nhỏ to kiếm ăn, có thêm chú lợn ủn ỉn. Tất cả gợi lên một làng quê yên bình, thư thái. Nó như xa lạ với tiếng bom, sự đe dọa, chết chóc.

Một nhà thơ nhìn tranh phác hoạcảnh quê của Lê Đức Tuấn nhận xét: "Tranh của Tuấn gợi cho chúng tôi nhớ về một bài thơ của nhà thơ Trần Đăng Khoa Chúng tôi đến lớp ngày ngày/ Mũ rơm tôi đội, túi đầy thuốc men/ Ao làng vẫn nở hoa sen/ Bờ ao vẫn chú dễ mèn vuốt râu.../ Chúng tôi chẳng sợ Mỹ đâu/ Vẫn vui, vẫn hát những câu rộn ràng".

Còn họa sĩ Hoàng Thư, sau khi xem tranh của Lê Đức Tuấn, phân tích: "Nhìn vào bức tranh ấy, không ai nghĩ Việt Nam đang có chiến tranh. Phải lạc quan và yêu làng quê Việt lắm, Tuấn mới khắc họa được tranh có hồn như thế".