Bưu điện Hà Nội ngày nay

Ký ức chưa xa

Có một thời, mỗi khi thức giấc chuẩn bị cho một ngày làm việc mới người dân Hà Nội thường nhắc nhau rằng, chuông đồng hồ ở Nhà bưu điện Bờ Hồ đã điểm rồi đó, chuẩn bị đi làm là vừa. Thời ấy, đất nước còn nhiều khó khăn, không phải gia đình người dân Hà Nội nào cũng có chiếc đồng hồ báo thức chứ chưa nói tới chiếc đồng hồ treo tường-một tài sản quý. Cho nên, muốn đi làm đúng giờ, công nhân viên chức Hà Nội, lúc đó người người đều lắng nghe tiếng chuông đồng hồ Nhà bưu điện Bờ Hồ để căn giờ. Người ta còn kháo nhau rằng, chuông đồng hồ Nhà bưu điện Bờ Hồ vang xa lắm. Có người còn cả quyết rằng vào những hôm đẹp trời, dân một số vùng ở các tỉnh lân cận còn nghe được cả tiếng chuông đồng hồ Nhà bưu điện Bời Hồ cơ đấy. Không biết thực hư thế nào nhưng nhà tôi ở cách bờ hồ Hoàn Kiếm không xa nên mỗi sáng, mỗi trưa hay mỗi tối đều nghe rõ tiếng chuông đồng hồ Nhà bưu điện Bờ Hồ dạo nhạc, điểm giờ, quen dần thành ra bình thường. Nhưng những năm gần đây, do cuộc sống sôi động, ai cũng lao vào công việc kiếm sống, làm giàu, xe cộ chạy suốt ngày đêm trên phố, át cả tiếng chuông đồng hồ Nhà bưu điện Bờ Hồ, nhiều khi tôi cứ cảm thấy thiếu thiếu một cái gì đó. Vào một đêm thanh vắng, tôi thức giấc và bỗng nghe tiếng chuông đồng hồ Nhà bưu điện Bờ Hồ ngân nga rồi thong thả điểm 12 tiếng đều đặn báo hiệu một ngày mới bắt đầu. Tôi bồi hồi nhớ lại những ngày đầu được nghe tiếng chuông đồng hồ giữa lòng Thủ đô cùng những câu chuyện lý thú xung quanh việc lắp đặt, vận hành chiếc đồng hồ lớn trên nóc Nhà bưu điện Hà Nội tại 75 phố Đinh Tiên Hoàng, ngay bên bờ hồ Hoàn Kiếm nơi người dân thành phố thường gọi thân mật đó là Nhà bưu điện Bờ Hồ.

Đầu năm 1978, nhằm hoàn thiện Nhà bưu điện Hà Nội theo thiết kế, Trung Quốc tặng nhân dân Thủ đô một chiếc đồng hồ lớn để lắp đặt trên nóc của của toà nhà (tầng 5). Thời đó, Nhà bưu điện Hà Nội là vị trí gần như cao nhất Hà Nội nên ở từ rất xa, người dân thành phố vẫn có thể nhìn thấy tháp đồng hồ trên nóc toà nhà uy nghi này. Lãnh đạo Bưu điện Hà Nội thời đó và các chuyên gia Trung Quốc thoả thuận với nhau rắng sẽ lắp đặt hoàn chỉnh và đưa chiếc đồng hồ lớn này vào hoạt động đúng dịp Quốc khánh lần thứ 33 của Việt Nam. Nhưng công việc đang thuận buồm xuôi gió thì chuyên gia Trung Quốc bỗng dưng xoá bỏ thoả thuận và lặng lẽ rút về nước.

Vừa nhận chức vụ Giám đốc Bưu điện Hà Nội đã đương đầu ngay với rắc rối này nên ông Nguyễn Minh Chí buộc lòng phải đứng ra chỉ đạo lắp đặt hoàn thiện chiếc đồng hồ xong trước ngày 2-9-1978. Với quyết tâm cao cùng đội ngũ công nhân lắp ráp có tay nghề vững vàng, đúng ngày Quốc khánh năm 1978 chiếc đồng hồ trên nóc Nhà bưu điện Hà Nội bên bờ hồ Hoàn Kiếm đã ngân lên tiếng chuông đầu tiên. Mỗi giờ, chiếc đồng hồ gióng chuông một lần. Hồi ấy xe ít, người thưa, tiếng chuông ngân nga vang khắp nơi, ở rất xa cũng nghe rõ.

Để tiếng chuông ngân nga đều nhịp theo đúng chu trình của nó, Bưu điện Hà Nội khi ấy đã phải thành lập một tổ mang tên Tổ đồng hồ, biên chế tới 12 người.

Chiếc đồng hồ được sử dụng đồng bộ cùng một hệ thống đồng hồ công cộng khác đặt tại chợ Hàng Da, chợ Mơ, Bách hoá Tổng hợp, ngã năm Bờ hồ-Cầu Gỗ-Hàng Đào, chợ Đồng Xuân, ngã năm Trần Nhật Duật-Trần Quang Khải-Nguyễn Hữu Huân, chợ Long Biên, Ngã Tư Sở. Vì dùng chung nguồn điện với chiếc đồng hồ Nhà bưu điện Hà Nội nên hệ thống đồng hồ công cộng ở Thủ đô lúc nào cũng phải chỉnh sửa cho đồng bộ, đúng giờ. Nếu không chỉnh sửa kịp thời, không chỉ xảy ra hiện tượng mỗi chiếc đồng hồ ở mỗi nơi chạy một kiểu mà mỗi mặt của chiếc đồng hồ ở những vị trí nói trên còn hiện lên... mỗi giờ khác nhau. Thế là ngày nào những người trong tổ đồng hồ cũng phải thay nhau đạp xe đi tuần từng điểm đồng hồ công cộng, ghi lại những sai sót để chỉnh giờ cho đúng.

Bi mật về tiếng chuông vang xa và sự vận hành chính xác

Đối với những người thợ, đặc biệt là những người công tác trong Tổ đồng hồ năm xưa, thì chiếc đồng hồ chẳng có bí mật gì. Nhưng đối với nhiều người khác thì việc khám phá bên trong chiếc đồng hồ, không phải ai cũng có cơ hội.

Thật ra, chiếc đồng hồ trên nóc Nhà bưu điện Hà Nội là cả một hệ thống gồm 3 chiếc đồng hồ độc lập hoạt động tách biệt nhau và đều được điều khiển từ một “đồng hồ mẹ” nằm ở tầng 1. Bốn mặt của đồng hồ là 4 dàn loa phóng thanh, tổng cộng có 16 chiếc. Tổ quản lý điện thuộc Văn phòng Bưu điện Hà Nội lúc đó, ngoài nhiệm vụ cung ứng điện cho toàn bộ hệ thống tại 75 Đinh Tiên Hoàng, còn có nhiệm vụ duy trì sự sống của chiếc đồng hồ đã có tuổi thọ gần 30 năm kể trên. Theo thiết kế, căn phòng chứa “đồng hồ mẹ” rộng khoảng 30m2, bên trong đặt một tủ tăng âm, có chức năng khuếch đại âm thanh nhận từ bộ phận phát chuông, sau đó phát lên loa phóng thanh. Bên cạnh tủ tăng âm là tủ công chế, có chức năng điều chỉnh giờ, điều chỉnh chuông nhạc. Ngoài ra, chiếc “đồng hồ mẹ” điều khiển hoạt động của tháp đồng hồ được chuyển qua một tủ cảm biến truyền - nhận tín hiệu. Ở đây người ta cũng đặt một chiếc ra-đi-ô để có thể lấy đúng giờ chuẩn theo giờ của Đài tiếng nói Việt Nam. Kể từ ngày lắp đặt hệ thống đồng hồ này, nhiệt độ trong căn phòng đặt chiếc “đồng hồ mẹ” luôn phải duy trì ở mức dưới 27 độ C, bởi vì nếu nhiệt độ cao quá hoặc thấp quá đều ảnh hưởng tới sự hoạt động chính xác của chiếc đồng hồ. Vì lẽ đó nên một trong những nhiệm vụ của cán bộ, nhân viên Tổ điện là luôn để mắt chú ý rất kỹ các hoạt động trong căn phòng. Mỗi ngày, không kể mưa nắng, công nhân trong tổ trèo lên tháp đồng hồ kiểm tra hai lần. Tháp đồng hồ đặt trên diện tích khoảng 15m2. Lúc mát trời còn đỡ, khi nắng nóng thì trong tháp không khác nào cái lò nung. Ở đây, hai chiếc quạt trần quay hết công suất suốt đêm ngày. Hiện nay, đa số những thiết bị trong lòng tháp vẫn nguyên vẹn như khi mới lắp đặt.

Phải nói là chiếc đồng hồ này rất bền.Trong quá trình sử dụng, để đảm bảo động cơ đồng hồ chạy ổn định hơn, anh em trong tổ điện chỉ làm có mỗi một việc là đã thay mô tơ từ dòng điện xoay chiều thành dòng điện một chiều. Tuy vậy, cái khó đối với những người duy trì hệ thống này là toàn bộ thiết bị đã cũ, không có đồ thay mới. Nhiều khi, anh em phải mày mò thay thế bằng linh kiện tự gia công chế tác, vì có những thứ không thể mua đâu được.

30 năm qua, chiếc đồng hồ ở Nhà bưu điện Hà Nội vẫn duy trì hoạt động đúng như lúc lắp đặt. Tiếng chuông đồng hồ Nhà bưu điện Hà Nội vẫn vang lên mỗi ngày. Dẫu rằng tiếng chuông của nó nay đã bị tiếng dòng đời hối hả át đi, không còn vang vọng như xưa, nhưng trong tâm trí của những người Hà Nội ba, bốn chục tuổi trở lên, hình ảnh chiếc đồng hồ trên nóc toà nhà Bưu điện Hà Nội mãi không phai mờ. Và, mỗi lần có dịp qua lại nơi bờ hồ Hoàn Kiếm tôi vẫn ngước nhìn chiếc đồng hồ bình dị ấy như ngước nhìn báu vật của một thời đã khắc ghi trong trái tim mình.

Hoàng Linh