Nếu bây giờ và mai này Thủ đô Hà Nội dù có nhà cao vài chục tầng, đường rộng tới trăm mét, nhưng bị mất đi những bóng dáng cổ kính, thân thương của những ngôi đình, mái chùa, cổng đền, ngọn tháp... thì sẽ chẳng còn đâu là "Hà Nội nghìn năm văn vật" của Việt Nam, của chúng ta nữa.

Vào năm 1984, Thành phố Hà Nội đã bắt tay vào việc tổng kiểm kê kho tàng di tích lịch sử - văn hóa. Sau 5 năm tiến hành một công việc mà trên cả nước, khi đó chỉ duy nhất Hà Nội làm được, con số thống kê gia tài di sản cũng đã cho thấy đứng hàng đầu trên cả nước, chỉ Hà Nội mới có trên 1.000 di tích lịch sử - văn hóa và trong số đó cũng chỉ Hà Nội mới có trên 300 di tích được nhà nước công nhận xếp hạng. Ðến nay (2005) Hà Nội đã phát hiện thêm trên vài trăm di tích nữa, và số được xếp hạng cũng tăng lên đến sáu bảy trăm.

Nếu bây giờ và mai này Thủ đô Hà Nội dù có nhà cao vài chục tầng, đường rộng tới trăm mét, nhưng bị mất đi những bóng dáng cổ kính, thân thương của những ngôi đình, mái chùa, cổng đền, ngọn tháp... thì sẽ chẳng còn đâu là "Hà Nội nghìn năm văn vật" của Việt Nam, của chúng ta nữa. Cho nên bảo tồn các di tích lịch sử - văn hóa là ưu tiên của những ưu tiên.

Về mặt pháp lý, chúng ta đã có những luật lệ, nhất là Luật di sản văn hóa của nhà nước, nhưng sự phong phú và cả sự phức tạp nhiều khi gay gắt nữa, giữa thực tiễn bảo vệ các di tích về mặt pháp lý, vẫn đang đặt ra, đồng thời, cho những kinh nghiệm, để bây giờ, có thể đối chiếu, kiểm tra, đúc kết... mà bàn bạc bảo vệ các di tích Hà Nội. Rồi những vấn đề như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, làm sao xử lý được nhuần nhị vấn đề bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa giữa môi trường và quá trình đô thị hóa hiện đại của Hà Nội, vừa rất mới mẻ, vừa rất phức tạp và tinh vi.

Một vấn đề cần nêu lên nữa là những di sản ở Hà Nội được sinh ra và nuôi dưỡng bằng tín ngưỡng, đạo lý và phong tục truyền thống của dân tộc, nên có sức sống mãnh liệt và lâu bền. Di tích của Hà Nội cũng chịu số phận thăng trầm. Có lúc vì quan niệm giản đơn mà di tích bị coi rẻ, thậm chí bị xâm phạm nghiêm trọng. Mặc dù vậy, qua bao thế kỷ, các di tích vẫn gắn bó với nhân dân. Nhiều ngôi đình, chùa đã đi vào thơ ca, là nguồn cảm hứng của nhiều loại hình nghệ thuật. Giữ gìn những di sản này là đạo lý ăn quả nhớ người trồng cây, uống nước nhớ nguồn v.v.

Trở lại những di tích lịch sử - văn hóa - kiến trúc đã thống kê. Thực ra số lượng này là theo quan điểm và có khi là theo cả kinh phí của những người làm công tác thống kê di tích hơn là sự tồn tại chính xác của số lượng những di tích thuộc loại này trên đất Thủ đô.

Số lượng thực ra theo thống kê cũng chưa phản ánh được những điều gì thật rõ nét. Nếu chúng ta đặt chúng vào một bối cảnh với sự vô tình của thời gian, sự khắc nghiệt của khí hậu, sự tàn phá của chiến tranh liên miên, thì có lẽ hiểu kỹ hơn sự hiện diện của chúng trên mảnh đất Hà Nội. Phần lớn số lượng tồn tại của những di tích này là kết quả của lòng dân. Thể hiện qua ý thức, ý niệm, ý chí của công việc bảo tồn. Một số do những kết quả nghiên cứu khoa học, đóng góp thêm vào nhận thức chung, đưa đến kết quả được xếp hạng, nghĩa là tạo cho chúng được tồn tại và phát triển có cơ sở pháp lý. Dù sao cũng còn nhiều việc phải làm.

Những di tích lịch sử văn hóa ở Hà Nội đã cung cấp cho chúng ta những cái mốc để suy ngẫm về một chiều dài lịch sử trên mảnh đất này. Từ những di tích như Văn Ðiển, Xuân Kiều, Ðồng Vông, Ðình Chàng, v.v. cho đến những di tích chứa đựng những chiếc trống đồng Ðông Sơn, chúng đều là những tư liệu của chính những thời thuộc thiên niên kỷ II, I trước công nguyên tự kể lại cuộc sống và xã hội của những người Việt cổ tràn xuống chiếm lĩnh vùng đồng bằng Bắc Bộ, trồng lúa nước và luyện kim đồng thau, rồi luyện sắt. Cái mốc từ quá trình chiếm lĩnh đồng bằng sang bước đầu làm chủ đồng bằng là di tích Cổ Loa - Kinh đô của nước Âu Lạc.

Với những cái mốc chứng thực là một di tích mang tầm cỡ là Thủ đô của một nước, lịch sử phát triển không phải chỉ có một tuyến phẳng lặng mà đã trải qua không biết bao nhiêu chìm nổi. Phải hơn nghìn năm sau, đến năm 1010 mới lại có Thăng Long cùng với những di tích mà quan trọng là Hoàng Thành.

Những di tích này, có cái là những vật chứng của một thời đã qua, là một trong những thông điệp về một thời dĩ vãng đáng ghi nhớ, có cái là những vật được xây dựng theo những hoài niệm đối với những sự kiện không thể nào quên, cũng có cái mới được xây dựng. Ðó là tính chất có khác biệt, nhưng đứng ở góc độ sử liệu mà xét thì ý nghĩa của chúng, nếu so sánh với nhiều điều đã được thể hiện qua sử sách, vẫn rất đa dạng, phong phú, toàn diện và sinh động hơn nhiều.

Trước thời đại mới, chúng ta lại chứng kiến một sự trở về truyền thống, chứng tỏ rằng các di tích lịch sử văn hóa này vẫn là cội nguồn cho một bản sắc văn hóa đích thực. Sự tồn tại của những di tích lịch sử văn hóa không hề mang ý niệm hoài cổ. Mang trong mình sức sống bất diệt của dòng văn hóa dân gian, các di tích này vẫn sống trong cuộc sống của nhân dân đương đại, một sự hiện diện đích thực trong mọi mặt của cuộc sống, một sự tái hiện đầy cảm hứng trong nền văn hóa đương vận động của ngày hôm nay. Chính điểm cuối này là hiện tượng, là yếu tố, là cơ sở động lực của sự vận động văn hóa đương đại, đã giành nhiều khúc mắc cho các nhà quản lý, nhưng lại cũng là điều ít được lưu ý nghiên cứu nhất.

Cuối cùng, một vấn đề muốn nêu nữa, là trong khi tiến hành bảo tồn, tôn tạo di tích cần phải tính đến nhu cầu sử dụng (tức khả năng phát huy tác dụng) trước mắt và lâu dài. Có di tích có thể trước mắt chưa phát huy tác dụng được ngay, nhưng nó có ý nghĩa lịch sử lớn, có triển vọng phát huy tốt trong tương lai, khi mà đời sống của nhân dân được nâng cao, khi mà yêu cầu đòi hỏi của khách du lịch ngày càng nhiều thì chúng ta nhất thiết phải tìm mọi cách để bảo tồn và tôn tạo di tích. Bấy lâu, thật chưa công bằng trong việc xếp hạng các loại di tích.

Mỗi di tích, mỗi loại di tích có một ý nghĩa nhất định, tiêu biểu cho một giai đoạn lịch sử nhất định. Chỉ mới có 17 di tích khảo cổ trong số 1.500 di tích được xếp hạng. Con số 17 quả là quá nhỏ bé so với hàng trăm di tích khảo cổ hiện biết trong cả nước. Không nên quá coi trọng đình chùa - nơi thường có hương khói và lộc phật, mà xem nhẹ các di tích tiền sử và sơ sử. Bởi vì, lịch sử là cả một quá trình.

Theo Báo Nhân Dân