Chiếm 50% thu nhập và là nguồn sống của khoảng 60% dân số, nghề dệt truyền thống ở xã Hòa Xá, huyện Ứng Hòa đã và đang là mũi nhọn kinh tế của địa phương. Tuy nhiên, trước sự tác động của cơ chế thị trường, làng nghề truyền thống nơi đây đang đứng trước không ít khó khăn.

“Nhẹ nhàng nhưng không nhàn hạ”

Một con dao bài, một chiếc nón mê và một chỗ bên ven đường làng cùng những sợi dây thép phơi vải màn, vải xô là hình ảnh, là công việc quen thuộc của bà Phùng Thị Ngoan (xóm Mới) đã hơn bốn chục năm nay. Nối nghềdệt truyền thống của gia đình, đã từ lâu lắm rồi, bà Ngoantừng nhận xét: “công việc khá nhẹ nhàng, nhưng không nhàn hạ”.

Mặc dù có nhiều công đoạn, nhiều bước khác nhau, song công việc của những người như bà Ngoan không cần dùng đến sức mạnh của cơ bắp. Hơn nữa, sức lao động lại càng được giải phóng, bởi gần như 100% số khung cửi của làng nghề đã được trang bị mô tơ. Công việc chính là dệt đã được thay thế phần nhiều bằng máy móc, tiết kiệm sức lao động. Chỉ tới khi hoàn thiện, các sản phẩm (vải xô, vải màn) mới phải cần đến tay người sản xuất mang đi “hồ” (tức ngâm vào hỗn hợp bột gạo, bột sắn) cho cứng, sau đó đem phơi khô. Tính trung bình, một ngày một khung cửi dệt được khoảng 80m2 vải màn (hoặc 120m2 vải xô). Nhà ít có một, nhà nhiều có tới bốn khung cửi. Để hồ, phơi khô và chia mảnh (bằng con dao bài) rồi thu dọn, mỗi người ít nhất cũng phải vật lộn với nắng nóng hơn 2 tiếng/ngày. Vất vả là vậy, nhưng không lúc nào người dân nơi đây không mong nắng. Quanh năm “trông trời, trông đất, trông mây”; không “trông”, không để ý, chỉ cần để dính chút nước mưa là “lại phải hồ lại từ đầu, không khéo để mốc còn thâm vào cả vốn” – bà Ngoan bộc bạch.

Sản phẩm không theo kịp thị trường

Là xã nghề có bề dày truyền thống nên sản phẩm dệt Hòa Xá vẫn gìn giữ và mang đậm giá trị truyền thống cả về mẫu mã lẫn chất liệu.Do đó, mặc dù không có sự cạnh tranh của những sản phẩm tương tự nhưng sản phẩm của làng nghề vẫn không thể phát triển mạnh được ra ngoài thị trường, thậm chí còn bị thu hẹp. Ông Phùng Văn Mạnh, cán bộ Văn hóa xã nhận định.

Sản phẩm chính của làng nghề là vải xô, vải màn và gạc. Thời chiến tranh, Hòa Xá làm gạc phục vụ cho Quốc phòng, làm màn xô cho Hợp tác xã, công việc ổn định cả đầu ra lẫn thu nhập. Hòa bình, Quân đội ít dùng đến gạc. Đến khi xóa bỏ bao cấp, kinh tế phát triển, người tiêu dùng chuyển dần sang dùng màn tuyn vì nó vừa đẹp, vừa sạch, vừa bền. Thị trường của hàng dệt Hòa Xá ngày càng bị bó hẹp, sản phẩm màn của làng nghề chỉ còn phù hợp ở vùng sâu, vùng xa, vùng kinh tế kém phát triển. Chính vì vậy mà người dân Hòa Xá mặc dù đã đầu tư thêm máy móc; năng suất, sản lượng tăng hơn trước rất nhiều nhưng thu nhập vẫn không khá hơn trước là mấy. Anh Phạm Quang Trung (xóm Trung) còn cho biết: Suốt 6 – 7 năm lại đây, tiền công dệt hầu như không tăng, thậm chí có chỗ còn giảm. Trước đây có lúc tiền công dệt lên tới 700đ/m2 (dệt vải màn), nay chẳng có chỗ nào được giá đó.